Görünmeyen Gaz, Görünür Risk — Sessiz Tehdit Fosfin

Fosfin, denetimlerde görünemeyen ama bir denetçinin en çok bilmesi gereken konulardan biridir. Bir gazdan öte, uygulatan işletmenin şeffaflık ve sorumluluk sınavıdır. 

Haşere kontrol önlemlerinin sahada kontrolü için hijyen, GMP, HACCP, Gıda güvenliği, ISO 22000 ve GFSI onaylı standartlarda (FSSC 22000, BRC, IFS, SQF vb) haşere kontrol dosyası denetçiler tarafından genelde kontrol edilir. Peki masabaşı yalnızca haşere kontrol dosyasına bakmak gerekliliklerin yerine getirildiğini anlamak için yeterli midir? Sahada Depo sorumlusuna soracağınız basit sorular “Haşere ilaçlama en son ne zaman yapıldı?, “Ürünlerde böceklenme olduğunda ilaçlama nasıl yapılıyor?” çoğaltılabilir. Asıl önemli olan, cevabın arkasında duran kayıtlar, alınan önlemler ve uygulamanın kim tarafından yapıldığıdır. Fümigant kullanıldığı söylenmedi ve kayıt tutulmadı ya da gösterilmedi ise de bir denetçinin haşere kontrol uygulamalarının standartlara uyumunu anlaması mümkün müdür?

Fosfin güçlüdür, görünmezdir ve yanlış kullanıldığında hem çalışan sağlığını hem de tüketici güvenini doğrudan tehdit eder.

Mevzuat ve Kullanım Alanları

Bitki Karantinası Fümigasyon Yönetmeliği uyarınca fümigasyon uygulamaları yalnızca “bitki, bitkisel ürün, bitkisel sanayi ürünü ve orman ürünlerinin; alıcı ülke zirai karantina mevzuatının gerektirmesi, ithalat, ihracat, reeksport ve transit geçişlerde böcek, akar, nematod, hastalık, yabancı ot gibi zararlı organizmalarla bulaşık olduğunun inspektörlerce tespit edilmesi ve lüzum görülmesi; ambalaj maddelerinin, depo, silo, gemi, konteynır gibi bulundukları ortamların temizlenmesi ve iç karantinaya tabi zararlı organizmaların belirlenmesi, kültür bitkilerinin yetiştirildiği ortamların temizlenmesi hallerinde, ayrıca fümigasyon için uygun hale getirilen müze, kütüphane, gıda üreten ve depolayan imalathane, fabrika ile tamamen boş ambar ve depolarda istek üzerine” kapalı depolama ortamlarında yapılabilir ve bu uygulamalar yalnızca yetkili, sertifikalı fumigasyon operatörleri tarafından gerçekleştirilmelidir. Peki mevzuat kapsamı dışında kalan yerlerde (ör. tüketiciye doğrudan hizmet veren restoran, otel, catering, tüketicinin evleri) uygulama için yasal dayanak nedir?

Hedef Haşereler ve Fümigasyonun Amacı

Fosfin özellikle depolanmış ürün zararlılarına karşı etkilidir: tahıl böcekleri (ör. Sitophilus spp.), baklagil zararlıları, tütün böcekleri ve depo ortamında çoğalan diğer zararlılar. Dolayısıyla ortama bulaşmış olan haşere istilası durumlarında kullanılması öngörülür.

Gıda ile Temas, Raf Ömrü ve Güvenlik Önlemleri

• Gıda ile doğrudan temas: Fosfin uygulamasında kritik husus, gazın gıda ile doğrudan temas etmemesidir. Fosfin böcekleri öldürür; aktif gazın gıdanın içine nüfuz etmemesi gerekir. Gıdalarda pestisit kalıntıları limitleri MRL yönetmeliklerce belirlenir ve kontrol edilir. Fosfin bu kalıntılar için kontrol ediliyordur değil mi? 

• Raf ömrü: Doğru ve mevzuata uygun fümigasyon, zararlıları kontrol edebilir ancak gıdanın raf ömrünü uzatmaz. Bulaşı olduğu anda tekrar böceklenme görülebilir. Aksine hatalı uygulama tüketici sağlığını tehlikeye atar.

• Zorunlu önlemler: Uygulama sırasında izolasyon, uygun PPE ve uygulama sonrası yeterli havalandırma sağlanmalıdır. En doğru önlem yaşam alanlarında tam temizlik, haşere yuvalanma alanlarının kontrolü, her gıdayı uygun raf ömrü boyunca tüketmek ve bulaşmış gıdayı diğer gıdalardan zamanında ayırabilmektir.

  
  

Ölçüm, Tutanak ve Denetim Uygulaması 

Mevzuat, fümigasyon süresi sonunda ortamın yeterince havalandırılıp havalandırılmadığının ölçümlerle tespit edilmesini ve kayıt altına alınmasını zorunlu kılar. Resmî tutanak şablonunda bu alanın bulunmaması, yönetmelikteki yükümlülüğü ortadan kaldırmaz; sadece uygulamada belgelemeyi ve denetimleri zorlaştırır.

Haşere Kontrol Denetçisi: 

Tutanakta ölçüm alanı yoksa denetçi, uygulamayı yapan firmadan cihaz çıktıları, operatörün ölçüm raporu veya yetkili personel imzalı gaz ölçüm formu gibi yazılı kanıtları talep etmelidir. Bu kayıtlar sunulamazsa uygulama “kayıt yoksa uygulama yok sayılır” ilkesi gereğince eksiktir. 

Önerilen tutanak alanı (eklenmeli):

• Fümigasyon Sonrası Ölçüm Sonuçları

  • Ölçüm Tarihi/Saati: …

  • Ölçüm Noktası (örnek: depo giriş, silo üstü): …

  • Ölçülen Fosfin Konsantrasyonu (ppm): …

  • Güvenli Limit ile Karşılaştırma (limit ppm): …

  • Ölçümü Yapan Yetkili (Ad, Lisans No, İmza): …

Fumigasyon- Fosfin

Denetçinin Rolü

Denetçi, işletmeye şu net mesajı verir: “Kayıt yoksa uygulama yok sayılır. Önlem alınmazsa risk büyür. Yetkili olmayan kişi uyguladıysa, bu hem yasal hem de etik bir ihlaldir.” Fosfin, denetimlerde sadece teknik bir konu değildir; işletmenin güvenlik kültürünün aynasıdır.

Tutanak formatına ölçüm sonuçları bölümünün eklenmesi, mevzuat uyumunu güçlendirir ve denetimlerde belirsizlikleri ortadan kaldırır mı acaba?

Faydalı bilgiler: (Kaynak:Bitki Karantinası Fümigasyon Yönetmeliği)

Fümigant nedir? Fümigasyonda kullanılan, zararlı organizmalara gaz halinde etki eden katı, sıvı veya gaz formunda pestisitler.

Fümigasyon nedir? Zararlı organizmaları imha etmek amacıyla, belirli sıcaklıktaki kapalı bir ortama, gaz halinde etki eden bir fumigantı belirli miktarda verme ve belirli bir süre ortamda tutma işlemi.

Fümigasyon alanı ne demektir?  Fümigasyonun yapıldığı yerin yanında yaklaşılmasının hayati tehlike arz ettiği alan.

Fümigasyon tutanağı nedir? Fümigasyonu talep edenlerin yetkili temsilcileri ile fümigasyon operatörleri tarafından düzenlenerek imza altına alınan belge.

Kaynaklar: Bitki Karantinası Fumigasyon Yönetmeliği

https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=15057&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5

26.11.2025 Fatma (Akkuş) İnceoğlu